ĐTC Lêô XIV – Chu Kỳ Giáo Lý Công đồng Vaticanô II qua các Văn kiện
III. Hiến chế Gaudium et Spes
1. Giáo hội: Lắng nghe và phục vụ thế giới
Điểm nổi bật của bài giáo lý này là ba động từ: lắng nghe – phân định – phục vụ. Đức Thánh Cha trình bày Gaudium et Spes không như một lời mời Giáo hội thích nghi thụ động với thế giới, nhưng như lời mời đến gần con người, đọc các dấu chỉ thời đại dưới ánh sáng Tin Mừng và mang lấy những đau khổ của nhân loại theo gương Đức Kitô.
Chu Kỳ Giáo Lý
Công đồng Vaticanô II
qua các Văn kiện
II. Hiến chế Gaudium et Spes
(Hiến chế Mục vụ Niềm vui và Hy vọng)
1. Giáo hội: Lắng nghe và phục vụ thế giới
Đức Thành Cha Lêô XIV – Tiếp kiến chung ,
Thứ Tư ngày 2 tháng 9 năm 2026
Tin Mừng theo thánh Gioan (Ga 3,16-17):
16“Thiên Chúa yêu thế gian đến nỗi đã ban Con Một, để ai tin vào Con của Người thì khỏi phải chết, nhưng được sống muôn đời. 17Quả vậy, Thiên Chúa sai Con của Người đến thế gian, không phải để lên án thế gian, nhưng là để thế gian, nhờ Con của Người, mà được cứu độ.
Bài giáo lý của Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến, chào buổi sáng và chào mừng tất cả anh chị em!
Với buổi gặp gỡ hôm nay, chúng ta bắt đầu suy tư về Hiến chế Mục vụ Gaudium et Spes (Niềm vui và Hy vọng), qua đó Công đồng Vaticanô II muốn tập trung vào một chủ đề nền tảng, đó là mối tương quan giữa Giáo hội và thế giới đương đại.
Ngay từ diễn văn khai mạc Công đồng ngày 11 tháng 10 năm 1962, Thánh Gioan XXIII đã muốn phản bác những “ngôn sứ của tai hoạ”, những người “dù cháy lòng nhiệt thành đối với tôn giáo […] vẫn không ngừng nói rằng thời đại chúng ta, so với những thế kỷ trước, hoàn toàn tồi tệ hơn; và họ còn hành xử như thể chẳng học được gì từ lịch sử” (Diễn văn Gaudet Mater Ecclesia, 11.10.1962, 4.2).
Từ đó phát sinh nhiệm vụ được trao cho các Nghị phụ Công đồng: “Trong hoàn cảnh hiện tại của các biến cố nhân loại, khi nhân loại dường như đang bước vào một trật tự mới của sự vật, chúng ta cần nhận ra những kế hoạch nhiệm mầu của Chúa Quan Phòng; những kế hoạch ấy được thực hiện theo thời gian qua công việc của con người, và thường vượt quá những gì họ mong đợi; đồng thời, với sự khôn ngoan, Chúa Quan Phòng sắp đặt mọi sự, ngay cả những nghịch cảnh của con người, để đem lại ích lợi cho Giáo hội” (Gaudet Mater Ecclesia, 4.4).
Ba năm sau, việc ban hành Gaudium et Spes đã nhìn nhận rằng sự phân định này là một yếu tố thiết yếu thuộc về bản chất của Giáo hội, khi diễn tả đặc tính mục vụ như một chiều kích cấu thành của Giáo hội; vì thế văn kiện được gọi là “Hiến chế Mục vụ”.
Đây không phải là một thái độ lạc quan ngây thơ, nhưng là một sự trung thành được đổi mới đối với Mầu nhiệm Đức Kitô, Đấng khi nhập thể đã chọn chia sẻ cuộc sống của chúng ta: Người đã nên “giống anh em mình về mọi phương diện” (Dt 2,17; x. 4,15) và mang lấy những hậu quả của tội lỗi, khi chết “làm giá chuộc mọi người” (1 Tm 2,6).
Việc chia sẻ thân phận con người của chúng ta chính là con đường mà Đức Kitô mời gọi Giáo hội bước theo. Vì thế, Hiến chế Công đồng Gaudium et Spes mở đầu bằng lời tuyên bố rằng Giáo hội chia sẻ
“vui mừng và hy vọng, ưu sầu và lo lắng của con người ngày nay, nhất là của người nghèo và những ai đau khổ” (GS, 1).
Sự chia sẻ ấy đòi hỏi chúng ta phải từ bỏ mọi thái độ thụ động và dửng dưng trước những biến cố hiện tại, trước lịch sử và cuộc sống của con người, đặc biệt trước những thay đổi nhanh chóng và sâu sắc mà chúng ta đang trải qua hôm nay. Chúng ta không thể chỉ đứng ngoài làm những khán giả không dấn thân; trái lại, chúng ta phải lắng nghe bằng trái tim, để mình được chất vấn và thực sự nhập cuộc.
Cùng với Đức Kitô và được nâng đỡ bởi quyền năng Thánh Thần của Người, các tín hữu được mời gọi mang lấy gánh nặng của anh chị em mình, nhất là những người đang bị đè bẹp bởi bất công, kỳ thị và bạo lực. Quả thật, chỉ qua sự chia sẻ và dấn thân, chúng ta mới có thể tìm được những câu trả lời thích đáng, luôn được nâng đỡ bởi niềm xác tín rằng:
“Những đau khổ chúng ta chịu bây giờ sánh sao được với vinh quang mà Thiên Chúa sẽ mặc khải nơi chúng ta” (Rm 8,18).
Trong viễn tượng ấy, sự gần gũi với nhân loại mở ra con đường giúp chúng ta hiểu sâu xa hơn các biến cố cũng như chính Mặc khải. Cũng trong chiều hướng này, Gaudium et Spes nhắc lại rằng:
“Giáo hội luôn có bổn phận tìm hiểu tường tận những dấu chỉ của thời đại và giải thích những dấu chỉ ấy dưới ánh sáng Tin Mừng” (GS, 4).
Vì thế, Hiến chế Công đồng này nhắc nhở Giáo hội phải không ngừng dấn thân vào hành trình hoán cải, để làm chứng rằng Giáo hội không bị thúc đẩy bởi “tham vọng trần thế”, nhưng chỉ theo đuổi một mục đích duy nhất:
“tiếp tục công cuộc của chính Đức Kitô dưới sự hướng dẫn của Chúa Thánh Thần, Đấng An Ủi. Đức Kitô đã đến thế gian để làm chứng cho sự thật, để cứu độ chứ không để xét xử, để phục vụ chứ không để được phục vụ” (GS, 3).
Thực ra, đây không chỉ đơn thuần là một đòi hỏi luân lý. Đức Giáo hoàng Phanxicô đã nhắc nhở chúng ta rằng, đối với Giáo hội, “ưu tiên chọn lựa người nghèo trước hết là một phạm trù thần học hơn là một phạm trù văn hóa, xã hội học, chính trị hay triết học… Chúng ta được mời gọi khám phá Đức Kitô nơi họ, lên tiếng bênh vực chính nghĩa của họ, nhưng cũng trở thành bạn hữu của họ, lắng nghe họ, nói thay cho họ và đón nhận sự khôn ngoan nhiệm mầu mà Thiên Chúa muốn thông truyền cho chúng ta qua họ” (Tông huấn Evangelii Gaudium, 198).
Tình liên đới Kitô giáo thúc đẩy chúng ta dấn thân vào thực tại, đồng thời vạch trần những mâu thuẫn đang in dấu trên đời sống cá nhân và xã hội trong thế giới đương đại.
Chẳng hạn, những tiến bộ khoa học và công nghệ không ngừng mở ra những khả năng mới, nhưng những khả năng ấy chỉ đến được với một số người, và con người không phải lúc nào cũng thành công trong việc “đưa chúng phục vụ lợi ích của mình”; hoặc con người ngày càng hiểu rõ hơn “những quy luật của đời sống xã hội”, nhưng đồng thời vẫn còn bất định “về hướng đi phải dành cho chúng”; hay một lần nữa, sự gia tăng “của cải, tài nguyên và sức mạnh kinh tế”, nhưng đáng tiếc thay, hôm nay cũng như vào thời Công đồng, vẫn còn “một phần rất lớn dân cư trên thế giới […] bị đói khát và nghèo túng hành hạ” (GS, 4).
Hoặc nữa, chúng ta cùng ý thức rằng tương lai của hành tinh đang bị đe dọa, nhưng đồng thời lại không thể từ bỏ lối tiêu dùng ích kỷ và ảo tưởng cho rằng chiến tranh là một phương tiện hữu hiệu để xây dựng hòa bình.
Trong một thời đại được đánh dấu bởi những thay đổi sâu sắc, làm nảy sinh những mất cân bằng đáng lo ngại, Giáo hội được mời gọi phục vụ con người, lắng nghe và đón nhận những câu hỏi sâu xa nhất trong lòng họ cũng như những khát vọng đang cư ngụ nơi tâm hồn họ, đồng thời chỉ cho họ thấy Đức Kitô là “chìa khóa, trung tâm và cùng đích của toàn thể lịch sử nhân loại” (GS, 10).
Vì thế, trong Giáo hội, ở mọi cấp độ và trong mọi thời đại, cần phải thực hiện cuộc tự hủy đầy lòng thương xót (kenosis) của Đức Kitô, Đấng “vốn dĩ là Thiên Chúa mà không nghĩ phải nhất quyết duy trì địa vị ngang hàng với Thiên Chúa, nhưng đã hoàn toàn trút bỏ vinh quang, mặc lấy thân nô lệ […] và vâng lời cho đến nỗi bằng lòng chịu chết, chết trên cây thập tự” (Pl 2,6–8).
Anh chị em thân mến, ước gì niềm vui và hy vọng – gaudium et spes – trở thành những nét đặc trưng của một Giáo hội biết loan báo và làm chứng cho Tin Mừng bằng cách đến gần những người nam và người nữ của thời đại chúng ta.
TÓM TẮT LỜI ĐỨC THÁNH CHA
Anh chị em thân mến,
Tiếp tục loạt bài giáo lý về các văn kiện của Công đồng Vaticanô II, hôm nay chúng ta bắt đầu suy tư về Hiến chế Mục vụ Gaudium et Spes. Văn kiện này tập trung vào trách nhiệm mục vụ của Giáo hội trong việc dấn thân vào thế giới đương đại, chia sẻ những niềm vui và nỗi buồn của nhân loại; đồng thời kêu gọi Giáo hội không ngừng hoán cải, làm chứng cho công trình của Đức Kitô và lên tiếng bênh vực người nghèo cũng như những người bị gạt ra bên lề.
Giáo hội cũng được mời gọi chú ý đến các dấu chỉ của thời đại và giải thích chúng dưới ánh sáng Tin Mừng, nhờ đó có thể đối diện với những vấn đề cấp bách như tiến bộ công nghệ chỉ mang lại lợi ích cho một số người, trong khi tình trạng nghèo đói trên diện rộng vẫn tiếp tục tồn tại. Vì thế, trong thời đại chúng ta, một thời đại được đánh dấu bởi những biến đổi sâu sắc và nhiều bất công, mỗi người chúng ta đều được mời gọi góp phần của mình bằng cách đón nhận và lắng nghe những câu hỏi cùng những khát vọng sâu xa nhất của tâm hồn con người, để làm cho tình yêu đầy lòng thương xót của Đức Kitô, Đấng Cứu Độ chúng ta, trở nên hiện diện với mọi người.
